S92.3 Brudd i metatarsalben

• Det er to relativt store sesambein i foten, lokalisert plantart og like i nærleiken av 1. MTP-ledd.
• Beina ligg innkapsla i sena til flexor hallucis brevis.
• Sesambeina beskytter sena og styrker den mekaniske effekten, absorberar sjokk og reduserar friksjon.
• Det mediale sesambeinet vert utsett for mest belastning, sjåast hyppigare fraktur i det mediale beinet enn det laterale, både traumatisk fraktur og stressfraktur.

• Brudd i sesambein vert ofte oversett.
• Delt sesam bein (partite) er ein vanleg normalvariant, og kan lett forvekslast med fraktur.

Stessfrakturar

• Er hyppigst.
• Ein studie har vist at det er personar med langdistanseøping eller idrett med rask akselerasjon/deselerasjon som hyppigast får fraktur i sesambein.
• Ein annan studie viste at frakturen var mykje hyppigare hjå jenter enn gutar i alderen 9–21 år.

Akutte frakturar

• Direkte traume
• Hyperdorsalfleksjon

Anamnese

• Smerte ofte diffust lokalisert smerte kring 1. MTP-ledd i fleire veker. 
• Hevelse sjåast som regel ikkje før ei stund ut i forløpet.

Undersøking

• Smerter ved direkte palpasjon sesambein, det er ofte fyrst då pasienten klarar å lokalisere smertene.
• Passiv dorsalfleksjon av MTP 1. tå kan gje smerter ved sesamoidfraktur. Dersom denne rørsla ikkje framprovoserar smerter sjølv om ein har mistanke om fraktur, kan ein halde 1. MTP i maksimal dorsalfleksjon og palpere over sesambein medan pasienten forsøker å plantarflektere i 1. tå.

Differensialdiagnose

• Dersom ein ikkje ser fraktur på røntgen er sesamoiditt ein differensialdiagnose.
• Dersom smertene ikkje betrast med avlastning (og evt NSAIDs) i løpet av 2–4 veker må ein tenkje på andre diagnoser, som til dømes ein heilt udislosert fraktur som ikkje sjåast på røntgen.

Røntgen

• Front
• Side
• Skrå.
• Sesamoidfrakturar er ofte tverrgåande.
• Delt (partite) sesambein, i to eller tre delar, er ein normalvariant. Viktig å ikkje forveksle dette med fraktur. 
  • Sjå på kantane: avrunda og jamne ved normalvariant, skarpe og ujamne ved fersk fraktur.
  • Ved normalvariant er det også cortex kring heile kanten, ved fraktur vil det ikkje vere cortex i frakturlinja.
  • Kan også ta bilder av frisk side til samanlikning, oftast bilateral.

MR

• Er sjeldan indisert, sjå "Vurdering og behandling".

• Avlastning i 6–8 veker med belastning til smertegrense. Kor mykje smerter pasienten har vil avgjere kva type hjelpemiddel/bandasje som vert brukt.
• Spesialsåle med utsparing for distale del av 1. MT kan brukast.
• Gips. Dersom mykje smerter kan ein bruke gips fyrste 3–4 vekene vurderast. Totalavlasting er Ikkje naudsynt.
• Frakturen er ikkje alltid synleg på røntgen initialt. Ein kan då ta ein kontroll med nye bilder etter 2 veker dersom sterk klinisk mistanke. Dersom framleis uavklart problemstilling kan ein vurdere MR, konferer med OT eller overlege SKOT.

• Dislokerte frakturar kan vurderast for opererasjon, konf OT.

• Ved manglande tilheling etter konservativ behandling eller oversett fraktur kan det bli aktuelt å fjerne dei minste bitane, konf med OT.

Kontroll 

• 6 veker.
  • Klinisk kontroll 
  • Ved rimelig smertefriheit/god framgang er ytterlegare kontrollar ikkje naudsynt.
  • Ved mykje smerter, og lite framgang, konf overlege SKOT eller OT.
• Frakturane tilhelar med fibrøs sambinding mellom beinbitane. Røntgen vil derfor ikkje kunne avklare tilheling.
• Det er ikkje uvanleg at frakturar i sesambein er smertefulle i fleire månader, avgensning mot stressfraktur kan vera vanskeleg. Ved tvil konf overlege SKOT.

Manglande tilheling.